Ο Donald Hebb ανέπτυξε τη θεωρία του βέλτιστου επιπέδου διέγερσης, η οποία αποτέλεσε σημαντική βάση για την κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και αξιοποιήθηκε αργότερα από τον Hans Eysenck στο πλαίσιο της θεωρίας του για την εξωστρέφεια. Σύμφωνα με τον Hebb, ο άνθρωπος δεν επιδιώκει απλώς την αποφυγή της έντασης ή τη διατήρηση μιας κατάστασης ηρεμίας. Αντίθετα, φαίνεται να διαθέτει μια εσωτερική τάση να αναζητά και να διατηρεί ένα συγκεκριμένο, προσωπικά κατάλληλο επίπεδο διέγερσης, στο οποίο αισθάνεται λειτουργικός, ενεργός και ψυχολογικά ισορροπημένος.
Όταν το επίπεδο διέγερσης βρίσκεται χαμηλότερα από το επιθυμητό ή βέλτιστο σημείο, το άτομο μπορεί να αισθανθεί ανία, ατονία ή έλλειψη ενδιαφέροντος. Σε μια τέτοια κατάσταση είναι πιθανό να αναζητήσει δραστηριότητες, ερεθίσματα ή εμπειρίες που θα αυξήσουν τη διέγερσή του. Αντίθετα, όταν η διέγερση υπερβαίνει το επίπεδο που μπορεί να διαχειριστεί αποτελεσματικά, είναι πιθανό να επιδιώξει τη μείωσή της, αναζητώντας ηρεμία, απομόνωση ή ένα πιο ήσυχο περιβάλλον. Επομένως, η ανθρώπινη συμπεριφορά μπορεί να θεωρηθεί ως μια διαρκής προσπάθεια ρύθμισης της διέγερσης, ώστε να επιτευχθεί μια κατάσταση ισορροπίας.
Η συγκεκριμένη θεωρητική προσέγγιση ήταν αρκετά καινοτόμος και αμφιλεγόμενη για την εποχή της. Οι περισσότερες τότε θεωρίες υποστήριζαν ότι βασικός στόχος της ανθρώπινης συμπεριφοράς ήταν η μείωση της έντασης και η επιστροφή του οργανισμού σε μια κατάσταση ηρεμίας. Ο Hebb, ωστόσο, πρότεινε μια διαφορετική οπτική: υποστήριξε ότι ο άνθρωπος δεν κινητοποιείται μόνο για να περιορίσει την ένταση, αλλά και για να αναζητήσει ενεργά ερεθίσματα, νέες εμπειρίες και ένα ορισμένο επίπεδο ενεργοποίησης. Με άλλα λόγια, η διέγερση δεν αποτελεί πάντοτε κάτι που πρέπει να αποφεύγεται· σε κατάλληλο βαθμό μπορεί να είναι επιθυμητή και να λειτουργεί ως κίνητρο για δράση.
Η θεωρία αυτή μπορεί να εξηγήσει πολλές συμπεριφορές της καθημερινής ζωής που διαφορετικά θα ήταν δύσκολο να κατανοηθούν. Για παράδειγμα, οι άνθρωποι συχνά απολαμβάνουν να λύνουν γρίφους, να αντιμετωπίζουν προβλήματα, να βιώνουν μικρές εκπλήξεις ή ανατροπές και να ασχολούνται με δραστηριότητες που απαιτούν πνευματική ή σωματική προσπάθεια. Παρόλο που αυτές οι εμπειρίες μπορεί να προκαλούν προσωρινή ένταση, ταυτόχρονα προσφέρουν ενδιαφέρον, ενεργοποίηση και αίσθηση ικανοποίησης. Ακόμη και η περιστασιακή ανάληψη ρίσκου μπορεί να ερμηνευθεί με βάση αυτή την ανάγκη για διέγερση. Ορισμένα άτομα επιλέγουν δραστηριότητες που προκαλούν έντονα συναισθήματα, όπως ενθουσιασμό, αγωνία ή φόβο, ακριβώς επειδή αυτές οι εμπειρίες αυξάνουν το επίπεδο ενεργοποίησης και δημιουργούν μια έντονη αίσθηση ζωντάνιας.
Από αυτή την άποψη, η θεωρία του Hebb συνδέεται και με τις ατομικές διαφορές μεταξύ των ανθρώπων. Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι την ίδια ανάγκη για ένταση, ποικιλία και καινούργια ερεθίσματα. Κάποιοι μπορεί να αισθάνονται πιο άνετα σε ήρεμα και προβλέψιμα περιβάλλοντα, ενώ άλλοι χρειάζονται περισσότερη δράση, κοινωνική αλληλεπίδραση και εναλλαγές για να αισθανθούν ικανοποιημένοι. Η διαφοροποίηση αυτή συνδέθηκε αργότερα με την έννοια της εξωστρέφειας στη θεωρία του Eysenck, σύμφωνα με την οποία τα εξωστρεφή άτομα θεωρείται ότι έχουν διαφορετικό βασικό επίπεδο διέγερσης και, ως εκ τούτου, μπορεί να αναζητούν περισσότερα εξωτερικά ερεθίσματα.
Η άποψη του Hebb ότι το ανθρώπινο νευρικό σύστημα χρειάζεται ερεθίσματα και αισθητηριακή ενεργοποίηση ενισχύεται και από τα ευρήματα των ερευνών σχετικά με την αισθητηριακή αποστέρηση. Όταν ένα άτομο στερείται για σημαντικό χρονικό διάστημα τα συνήθη αισθητηριακά ερεθίσματα από το περιβάλλον του, μπορεί να εμφανίσει δυσφορία, ανησυχία, δυσκολία συγκέντρωσης και άλλες μεταβολές στην ψυχολογική του κατάσταση. Αυτό υποδεικνύει ότι ο εγκέφαλος και το νευρικό σύστημα δεν λειτουργούν ιδανικά σε συνθήκες πλήρους απουσίας ερεθισμάτων, αλλά φαίνεται να χρειάζονται τουλάχιστον ένα βασικό επίπεδο αισθητηριακής και περιβαλλοντικής ενεργοποίησης.
Συνεπώς, η θεωρία του Hebb προσφέρει μια διαφορετική κατανόηση των ανθρώπινων κινήτρων. Η συμπεριφορά μας δεν καθοδηγείται αποκλειστικά από την ανάγκη αποφυγής της δυσφορίας και της έντασης, αλλά και από την επιθυμία να βιώνουμε ένα κατάλληλο επίπεδο διέγερσης. Η αναζήτηση νέων εμπειριών, η περιέργεια, η επίλυση προβλημάτων, η εξερεύνηση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η ανάληψη κινδύνων μπορούν να θεωρηθούν εκφράσεις αυτής της βασικής ανάγκης του ανθρώπου να διατηρεί μια δυναμική ισορροπία ανάμεσα στην υποδιέγερση και την υπερδιέγερση.
Πηγή:
Larsen, R. & Buss, D. (2020). Ψυχολογία της προσωπικότητας. Πεδία γνώσης σχετικά με την ανθρώπινη φύση. Εκδόσεις Παπαζήση.
Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc., MA.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου