Ο Jeffrey Gray διατύπωσε μια εναλλακτική βιολογική προσέγγιση για την κατανόηση της προσωπικότητας, γνωστή ως θεωρία ευαισθησίας στην ενίσχυση. Η θεωρία αυτή βασίστηκε σε πειραματικές μελέτες που πραγματοποιήθηκαν κυρίως σε ζώα και επικεντρώθηκαν στη λειτουργία του εγκεφάλου και στον τρόπο με τον οποίο αυτός ανταποκρίνεται σε ερεθίσματα που σχετίζονται με την επιβράβευση, την τιμωρία και την αποφυγή. Με βάση τα ευρήματα αυτά, ο Gray ανέπτυξε ένα μοντέλο για την ανθρώπινη προσωπικότητα, σύμφωνα με το οποίο η συμπεριφορά επηρεάζεται σημαντικά από δύο βασικά υποθετικά βιολογικά συστήματα του εγκεφάλου: το σύστημα ενεργοποίησης της συμπεριφοράς (Behavioral Activation System – BAS) και το σύστημα αναστολής της συμπεριφοράς (Behavioral Inhibition System – BIS).
Το BAS σχετίζεται κυρίως με την ανταπόκριση του ατόμου σε ερεθίσματα που σηματοδοτούν πιθανή επιβράβευση ή επίτευξη ενός επιθυμητού στόχου. Η λειτουργία του συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με το ντοπαμινεργικό σύστημα και ενισχύει την τάση του ατόμου να προσεγγίζει και να επιδιώκει τα ερεθίσματα που θεωρεί ανταποδοτικά. Όταν το BAS αντιληφθεί ένα ερέθισμα ως πιθανή πηγή επιβράβευσης, ενεργοποιεί την κατάλληλη συμπεριφορά, ωθώντας το άτομο να κινηθεί προς τον στόχο του.
Αντίθετα, το BIS ενεργοποιείται κυρίως όταν το άτομο έρχεται αντιμέτωπο με ενδείξεις τιμωρίας, απογοήτευσης, σύγκρουσης ή αβεβαιότητας. Η λειτουργία του είναι να περιορίζει ή να αναστέλλει μια ήδη εκδηλωμένη συμπεριφορά, αλλά και να ενισχύει την τάση για αποφυγή καταστάσεων που ενδέχεται να έχουν αρνητικές συνέπειες. Με άλλα λόγια, το BIS λειτουργεί ως ένας μηχανισμός που βοηθά το άτομο να αξιολογεί πιθανούς κινδύνους και να προσαρμόζει τη συμπεριφορά του ώστε να αποφύγει δυσάρεστες εμπειρίες.
Για να γίνει πιο κατανοητή η λειτουργία των δύο συστημάτων, μπορεί να χρησιμοποιηθεί η μεταφορική εικόνα ενός αυτοκινήτου. Το BAS λειτουργεί σαν επιταχυντής, καθώς κινητοποιεί το άτομο να δράσει, να προσεγγίσει έναν στόχο και να αναζητήσει επιβράβευση. Αντίθετα, το BIS μοιάζει περισσότερο με φρένο, καθώς περιορίζει τη συμπεριφορά, επιβραδύνει την αντίδραση ή οδηγεί το άτομο στην απομάκρυνση από μια δυνητικά δυσάρεστη κατάσταση.
Σύμφωνα με τον Gray, οι άνθρωποι δεν διαθέτουν τα δύο αυτά συστήματα στον ίδιο βαθμό. Αντίθετα, παρουσιάζουν ατομικές διαφορές ως προς την ευαισθησία και την ενεργοποίηση του BIS και του BAS. Ένα άτομο με ιδιαίτερα ανεπτυγμένο ή ευαίσθητο BIS αντιδρά εντονότερα σε ενδείξεις τιμωρίας, αποτυχίας, απογοήτευσης ή αβεβαιότητας. Ως αποτέλεσμα, μπορεί να βιώνει συχνότερα δυσάρεστα συναισθήματα, όπως άγχος, φόβο και θλίψη, καθώς είναι περισσότερο προσανατολισμένο στην ανίχνευση πιθανών απειλών και στην αποφυγή αρνητικών συνεπειών. Για τον Gray, η λειτουργία του BIS συνδέεται επομένως με τη διάσταση του άγχους στην προσωπικότητα.
Από την άλλη πλευρά, ένα άτομο με υψηλή ευαισθησία του BAS ανταποκρίνεται πιο έντονα σε ερεθίσματα που σηματοδοτούν επιβράβευση, επιτυχία ή την επίτευξη ενός επιθυμητού στόχου. Τα άτομα αυτά είναι περισσότερο πιθανό να βιώνουν θετικά συναισθήματα, όπως ενθουσιασμό και χαρά, και να αναλαμβάνουν δράση προκειμένου να αποκτήσουν την επιθυμητή ανταμοιβή. Καθώς πλησιάζουν στην επίτευξη του στόχου τους, η ικανότητά τους να περιορίζουν ή να ελέγχουν την παρορμητική συμπεριφορά μπορεί να μειώνεται. Για τον λόγο αυτό, ο Gray συνέδεσε το BAS με τη διάσταση του παρορμητισμού, δηλαδή με την τάση του ατόμου να δρα γρήγορα και να ανταποκρίνεται στα ερεθίσματα χωρίς να αναστέλλει εύκολα την αντίδρασή του.
Συνολικά, η θεωρία του Gray υποστηρίζει ότι σημαντικές πλευρές της προσωπικότητας μπορούν να κατανοηθούν μέσα από τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν και αλληλεπιδρούν τα συστήματα BAS και BIS. Οι ατομικές διαφορές στην ευαισθησία απέναντι στην επιβράβευση και στην τιμωρία συμβάλλουν, σύμφωνα με τη θεωρία, στη διαμόρφωση διαφορετικών προτύπων συναισθηματικής και συμπεριφορικής ανταπόκρισης. Έτσι, η αυξημένη ευαισθησία του BIS συνδέεται κυρίως με το άγχος και την αποφυγή, ενώ η αυξημένη ευαισθησία του BAS σχετίζεται περισσότερο με την αναζήτηση επιβράβευσης, τη θετική συναισθηματικότητα και τον παρορμητισμό.
Πηγή:
Gray, J. A. (1970). The psychophysiological basis of introversion-extraversion. Behaviour Research and Therapy, 8(3), 249–266.
Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc., MA.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου