Η ψυχολογία του Δον Κιχώτη

Του Santiago Ramón y Cajal

 

Ο Santiago Ramón y Cajal προσεγγίζει τον ήρωα του Θερβάντες όχι απλώς ως λογοτεχνικό χαρακτήρα, αλλά ως σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο. Ο Δον Κιχώτης παρουσιάζεται ως προσωπικότητα που ισορροπεί ανάμεσα στην αυταπάτη και στο ιδεώδες, εκφράζοντας την ανθρώπινη ανάγκη για νόημα, ηθικό σκοπό και υπέρβαση της πεζής πραγματικότητας.

«Όλοι οι μεγάλοι οραματιστές αναμένουν να πραγματώσουν τα όνειρά τους, να ενδύσουν τις χίμαιρές τους με σάρκα και αίμα, λανσάροντας στον κόσμο έναν τύπο ανθρώπου διαφορετικό και ανώτερο του υφιστάμενου, δημιουργώντας ένα πανίσχυρο ρεύμα ζωής ικανό να εκδιώξει τους φραγμούς που ορθώνει το συναίσθημα, το ενδιαφέρον και η παράδοση» (σελ. 41).

Ο Cajal ερμηνεύει την «τρέλα» του Δον Κιχώτη όχι ως καθαρά παθολογική κατάσταση, αλλά ως αποτέλεσμα υπερβολικής φαντασίας, έντονης συναισθηματικότητας και εμμονικής προσήλωσης σε ιδανικά αντλημένα από τα ιπποτικά αναγνώσματα. Η διαταραχή της κρίσης του ήρωα συνδέεται με τη σύγκρουση ανάμεσα στον εσωτερικό του κόσμο και την αντικειμενική πραγματικότητα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη διττή φύση του χαρακτήρα: από τη μία πλευρά ο Δον Κιχώτης εμφανίζεται παράλογος και γελοίος, από την άλλη όμως ενσαρκώνει την ηθική ανωτερότητα, την ανιδιοτέλεια και την πίστη σε αξίες που η κοινωνία έχει εγκαταλείψει. Κατά τον Cajal, αυτή η αντίφαση εξηγεί γιατί ο ήρωας προκαλεί ταυτόχρονα γέλιο και συγκίνηση. Ο Δον Κιχώτης έχει από τη μια ένα έντονο (υπερτροφικό) εγώ και από την άλλη τυφλή πίστη στην τύχη.

Ο συγγραφέας υπογραμμίζει επίσης τη συμβολική διάσταση του Δον Κιχώτη ως μορφής που αντιπροσωπεύει τη σύγκρουση ανάμεσα στην επιστημονική λογική και στο όραμα, ανάμεσα στην πραγματιστική γνώση και στη δημιουργική φαντασία. Επίσης, ο συγγραφέας αναφέρεται στον δονκιχωτισμό, καθώς ένας ήρωας, ένα φανταστικό πρόσωπο κατάφερε να διαμορφώσει ρεύματα σκέψης στην κοινωνική σφαίρα. Συνολικά, το κεφάλαιο προτείνει μια ανθρωπιστική ανάγνωση του Δον Κιχώτη, παρουσιάζοντάς τον όχι ως απλό παράδειγμα ψυχικής παθολογίας, αλλά ως έκφραση της βαθιάς ανάγκης του ανθρώπου να ονειρεύεται και να υπερασπίζεται ιδανικά, ακόμη και με κόστος τη σύγκρουση με την πραγματικότητα.

«Άραγε κι ο ίδιος ο Δον Κιχώτης, που ήταν μολοταύτα το έργο ενός αμετανόητα ρομαντικού, δεν αντιπροσώπευε στην εποχή του, αν εξαιρέσουμε τις εγγενείς ομορφιές και τις έξοχες αρμονίες, παρά μόνο την ισχυρή, και ουσιαστικά συντηρητική, αντίδραση του αυθεντικού εθνικού ρεαλισμού, κόντρα στους υπερβολικούς και εξωτικούς ιδεαλισμούς;» (σελ. 55).

 

Πηγή:

Santiago Ramon y Cajal. 2014. Δοκίμια ψυχολογίας. Εκδόσεις Εκκρεμές.

 

Νίκος Κουραβάνας & Ελένη Παπαδοπούλου, Ψυχολόγοι, MSc, MA.